1. Khổ và Con Đường Thoát Khổ: Những Điều Căn Bản Phật Dạy

Trước khi đi vào cái “không”, mình nhắc lại chút về Tứ Diệu Đế (bốn sự thật màu nhiệm) mà thầy có nói qua:

• Khổ Đế: Đời là bể khổ! Ai mà chẳng biết. Khổ vì sinh, già, bệnh, chết. Khổ vì yêu thương mà phải xa cách (ái biệt ly). Khổ vì ghét mà cứ phải gặp nhau (oán tắng hội). Khổ vì mong muốn mà không được (cầu bất đắc). Rồi cái khổ vì chính cái thân ngũ ấm này nó cứ thay đổi, bất ổn hoài (ngũ ấm xí thạnh). Nhà cửa xây lên rồi cũng hư hoại (hoại khổ), mọi thứ cứ biến đổi không ngừng (hành khổ). Đúng là chân lý, phải không?
• Tập Đế: Khổ từ đâu mà ra? Phật dạy là do lòng ham muốn (tham), sự sân giận (sân) và sự si mê, thiếu hiểu biết (si) của mình tích tụ lại. Mình tham tiền tài, danh vọng, sắc đẹp… không được thì khổ. Mình giận dữ làm những điều dại dột, rồi lại khổ. Mình không thấy rõ bản chất vô thường, vô ngã của cuộc đời, cứ bám víu vào những thứ tạm bợ, rồi cũng khổ. Đây chính là nguyên nhân (nhân) của cái quả khổ kia.
• Diệt Đế: Đã có khổ, có nguyên nhân gây khổ, thì cũng có trạng thái hết khổ. Đó là Niết Bàn, là sự an lạc, tĩnh lặng, giải thoát hoàn toàn.
• Đạo Đế: Làm sao để hết khổ? Phật chỉ cho con đường, gọi là Đạo Đế, gồm 37 phẩm trợ đạo (như Tứ Niệm Xứ, Tứ Chánh Cần, Bát Chánh Đạo…). Tu tập theo con đường này là cách để dập tắt nguyên nhân khổ, đạt đến chỗ hết khổ.

Nghe tới đây, ai cũng thấy hợp lý, đây đúng là “chân lý” Phật dạy rồi còn gì!

2. Kinh Bát Nhã Nói “Không”: Không Khổ, Không Tập, Không Diệt, Không Đạo?

Ấy thế mà, trong Kinh Bát Nhã, Phật lại nói: “Vô khổ tập diệt đạo” (Không có khổ, tập, diệt, đạo). Rồi còn đi xa hơn: “Vô vô minh, diệt vô vô minh tận… nãi chí vô lão tử, diệt vô lão tử tận” (Không có vô minh, cũng không có cái hết vô minh… cho đến không có già chết, cũng không có cái hết già chết).

Ủa, sao lạ vậy? Chẳng lẽ những điều Phật dạy trước kia là sai?

Thầy giảng rất kỹ chỗ này. Không phải là sai, mà là một cái nhìn sâu hơn, ở một tầng mức cao hơn.

Bản chất là “Không”: Cái chữ “vô” (không) ở đây không có nghĩa là phủ định sạch trơn sự tồn tại của khổ đau hay con đường tu tập. Mà nó có nghĩa là: những thứ đó không có tự tánh cố định, không có một cái “ngã” riêng biệt, thường hằng. Tất cả đều do duyên sinh (do nhiều yếu tố kết hợp lại mà thành), nên chúng cũng như huyễn (như ảo ảnh), và bản chất cuối cùng là Tánh Không.

Thầy lấy ví dụ:

• Vô minh ở đâu? Mình nói mình còn vô minh lắm, nhưng thử tìm xem cái “cục vô minh” nó nằm ở đâu trong người mình? Tìm không ra! Nó chỉ là một trạng thái tâm lý do nhiều duyên hợp lại, khi mình dùng trí tuệ quán chiếu thì nó tan biến.
• Tình yêu (ái) có thật không? Yêu nhau thề non hẹn biển, tưởng chừng sống chết có nhau. Nhưng rồi cũng có lúc chia ly, thậm chí ghét nhau. Vậy cái “tình yêu” tưởng là thật đó, bản chất nó cũng là duyên sinh, vô thường, không có thực thể cố định.
• Sóng và nước: Bản thể của tâm mình giống như biển nước phẳng lặng. Tham, sân, si, khổ, vui… giống như những con sóng, bọt nước do duyên (gió) mà nổi lên. Sóng tan đi thì lại trở về với nước. Chúng không làm nước biển đầy thêm hay vơi đi. Tâm mình cũng vậy, phiền não đến rồi đi, nếu mình không chấp vào nó, thì bản tâm vẫn thanh tịnh.

3. Vậy Hiểu Điều Này Để Làm Gì?

Hiểu được cái lý “không” này không phải để mình trở nên tiêu cực, chán đời, hay phủ nhận mọi thứ. Mà ngược lại, nó giúp mình:

• Bớt khổ: Khi biết khổ đau không có thật thể cố định, mình sẽ không còn quá đắm chìm, vật vã trong đó. Mình biết nó chỉ là tạm thời, do duyên mà có, rồi cũng do duyên mà hết.
• Bớt sợ: Mình sợ chết, sợ mất mát. Nhưng khi hiểu rằng “lão tử” (già chết) cũng chỉ là một phần của dòng chảy duyên sinh, không có cái “ta” thật sự để chết, thì nỗi sợ sẽ vơi đi. Như thầy nói, chết không đáng sợ, chết rồi mình cũng không mất đi đâu cả, chỉ là thay hình đổi dạng theo nghiệp duyên thôi. Sống chết như sóng biển, cứ nhấp nhô, đó là lẽ tự nhiên.
• Bớt chấp: Mình bớt chấp vào cái “tôi”, vào tài sản, danh vọng, tình cảm… vì biết chúng đều không bền chắc. Mình cũng bớt chấp vào các pháp môn, các giáo lý một cách cứng nhắc, mà hiểu rằng đó chỉ là phương tiện để giúp mình đi đến giác ngộ.
• Sống an nhiên hơn: Hiểu được bản chất “không” giúp mình sống nhẹ nhàng, thanh thản hơn giữa dòng đời vạn biến. Vui không quá mừng, buồn không quá khổ. Mình vẫn sống, vẫn làm việc, vẫn thương yêu, nhưng với một tâm thế tự tại hơn.
• Tin vào sự chuyển hóa: Như ví dụ ly thuốc độc, dù mình có lỡ làm điều xấu (tạo nghiệp ác), nhưng nếu mình quyết tâm dừng lại, tích cực làm lành (như liên tục rót nước trong vào ly thuốc độc), thì cái xấu đó sẽ dần dần bị hóa giải, tan biến đi. Tội lỗi không phải là cái gì cố định, không thể thay đổi. “Tội tùng tâm sinh, tội tùng tâm diệt”.

Lời Kết

Kinh Bát Nhã quả thật rất sâu sắc. Nó không bác bỏ những lời dạy căn bản của Phật, mà nâng chúng ta lên một tầm nhìn cao hơn, thấy được bản chất thực sự của vạn pháp là Duyên Sinh, Vô Ngã, Tánh Không. Hiểu được điều này chính là chìa khóa để mở cánh cửa giải thoát, giúp chúng ta sống an lạc ngay trong cuộc đời này, dù nó vẫn còn đầy những thăng trầm.

Nghe một lần có thể chưa thấm hết đâu cả nhà ạ. Cứ từ từ suy ngẫm, chiêm nghiệm trong cuộc sống hàng ngày của mình, dần dần mình sẽ thấy cái hay, cái lợi ích lớn lao mà giáo lý này mang lại.